Nereden nereye ya da “Yüz Yılda Geldiğimiz Yer” ile ilgili birkaç rakam vereceğim. Bu aynı zamanda Cumhuriyete, nasıl bir fiziki miras kaldığının hikayesi.
***
Mahfi Eğilmez ustamız bir çalışmasında; “1923’de Türkiye Cumhuriyeti ilan edildiğinde GSYH 570 milyon dolar, kişi başına gelir 48 dolar, ihracat 57 milyon, ithalat 80 milyon dolardı. Sanayinin payı GSYH’nin yüzde 10’undan azdı.
***
Gerçek anlamda okuma yazma bilenlerin oranı yüzde 3 dolayındaydı. … Türkiye, Cumhuriyetin ilanından sonra sayısız fabrika ve üretim kurumu kurdu, sanayileşmeyi hızlandırdı, eğitime ağırlık vererek okuma yazma sorununu çözdü, 1929 Büyük Depresyonu ve İkinci Dünya Savaşına karşın gücünü ve üretimini artırarak ilerledi”diyor ve devam ediyor:
***
Özetle Türkiye, özellikle 1945 sonrasında yaptığı bazı hatalara ve çözmesi gereken sorunlarını çoğaltmasına karşın çok kötü başladığı yirminci yüzyılı zaman ilerledikçe lehine çevirmeyi Osmanlı’dan devralınan dış borçları da temizleyerek başardı.
***
Yirmi birinci yüzyıla girdikten kısa bir süre sonra Cumhuriyetin 100. Yılı için hedefler ortaya kondu. Ama ne yazık ki bu hedeflere ulaşmak için gerekli yapısal reformlar yapılamadı. Tam tersine mevcut yapısal düzenlemeleri tersine çevirecek hatalar, yanlışlar yapıldı.
***
Hatalar yalnızca ekonomi alanıyla sınırlı da kalmadı. Sosyal ve siyasal alanlarda da hatalar peş peşe geldi. 2018’den itibaren geçilen başkanlık sistemi hataların, yanlışların katlanarak artmasına yol açtı.
***
Çürümüşlük, yolsuzluk, yoksulluk, görgüsüzlük, ahlaksızlık, adam kayırma, kara para aklama, dolandırıcılık, mafya, terör… Cumhuriyetimizin yüzüncü yılını tamamlayıp ikinci yüzyılına geçerken elimizde olanlar ne yazık ki bunlar. Her gün yeni bir faciayla uyanır olduk”, diyor.
***
1923 yılında, elektrik kurulu güç 33 MW ve yıllık üretim 45 milyon kWh iken; 1935 yılına gelindiğinde, kurulu güç 126 MW, üretim ise 213 milyon kWh, elektriklenmiş il sayısı ise 43'tür. Tabii, illerin elektriği ya jeneratörlerden ya da bölgesel santrallardan temin ediliyor. Enterkonnekte sistem henüz yok.
***
Ülkemizde ilk elektrik üretimi, 1902 yılında Tarsus’ta tesis edilen 2 kW gücündeki küçük bir su türbini ile gerçekleşmiştir. İlkbüyük santral ise 1913 yılında İstanbul Silahtarağa’da kurulan 15 MW güce sahip termiksantral olmuştur.İstiklal Savaşı’nın sona ermesi ile 1923 yılında kadar kurulu güç 33 MW oldu.
***
Tabii, günümüzde kurulu güç 105 bin MW’a çıktı. 2002 yılında, tamamına yakını kamuya ait olmak üzere 28 bin MW kurulu gücümüz vardı. 2023’lere geldiğimizde kamuya ait güç 21 bin MW’a düştü. 105 bin MW’ın68 bin MW’ı serbest üreticilere ait. Diğerleri YİD vs.
***
Demem o ki, kurulu güçte kamunun payı, 7 bin MW’a yakın azaldı. Demek ki, bu kadarlık bir özelleştirme yapmışlar. Bu konuya özellikle dikkat çekmek istedim. Öyle ya, iktidar, 105 bin MW’ı, sanki kamu bütçesinden yapılmış gibi takdim ediyor ve “nereden nereye!” diyor.
***
1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti ilan edildiğinde; ulusal sınırlarımız içinde, 13.900 km'si stabilize şose ve 4.450 km'si toprak olmak üzere toplam 18.350 km yol ve 94 adet köprü vardı.
***
Bugün ise, Karayolu niteliğinde (il ve devlet) 65 bin km yolumuz var. 2002 yılı sonunda ise, yapımı devam edenlerle 61,5 km... Yani, 22 yılda, 4 bin km’ye yakın ilave yapıldı. Tabii, bu süreçte yolların niteliği değişti. Otoyol ve duble yol ilavesini; sathi kaplamanın beton asfaltına dönüştüğünü görüyoruz.
***
Nitelik değiştirdi derken kastım şu: 2002’de 6.837 km olan beton asfaltı olan yol 26.153 km’ye çıkmış; sathi kaplama 49.943 km’den 35.569 km’ye düşmüş.
***
Ülkemizde 34 bin km. il yolu var. Bunun 6 bini beton asfaltı, 25 bini sathi kaplama. Kalan, diğerleri. Kayseri’ye gelince 166 km’si beton asfaltı, 468 km’si sathi kaplama olmak üzere 670 km il yolu var. Bunun 108 km’si bölünmüş yol.
***
İl Yolu ne demek?
Belediyeler veya diğer kurumların sorumluluğunda bulunan yollar..
***
Devlet karayolu ne demek?
Belediyeler veya diğer kurumların sorumluluğunda bulunan yollar dışında kalan ana karayolu.