“Bütün kötülüklerin anası faiz!” ise, bunun babası da “enflasyon!”… Yumurta ikizi gibi. Merkez Bankası, Politika Faizini, 250 baz puan daha artırdı. Yüzde 45 oldu. 14 Mayıs seçimlerine girerken yüzde 8,5 idi… Seçim sonrası bu denli dramatik artış neyin nesi? Hani, “nas” vardı?
***
Öyle ya; Tayyip Bey, “bu can bu tende durdukça kimse bizden faizleri yükseltmemizi beklemesin!”; “Nas (Kur’an ve sünnet) orta yerde size ne oluyor?”, türünden savunmalar yapıyordu… Sorman lazım, “nas”a rağmen, neden yükseltildi? Yoksa, ulemayı kiram toplandı, “nas” hükümlerini “nesh” mi ettiler? Yani, lafzı duruyor, hükmü mü kaldırıldı?
***
Gelinen nokta şu, faizde, dünya dördüncüsü, Avrupa birincisiyiz. Ha keza, enflasyonda da öyle… Hele hele, TÜİK’in dediği gibi, “görünen enflasyon!”, felaket…
***
Üstadımız Mahfi Eğilmez, enflasyon çeşitlerine, “Enflasyon Tanımı” başlığı altında değinmiş, “Kendime Yazılar” blogunda (25 Ocak 2024). Şimdiye kadar, şahsen benim yeni duyduğum cinsleri de varmış! Cehlime bağışlayın. Bakalım nelermiş:
***
Enflasyon, ekonomide, fiyatlar genel düzeyinin sürekli olarak artmasını ifade ediyor. Çeşitli mal ve hizmetlerin fiyatlarının, aile bütçelerinde yer alan kullanım ağırlıklarına göre dâhil edildiği bir sepetin aylar itibarıyla değerindeki değişimle ölçülürmüş. Bu sepete endeks denirmiş. Endeksin genel düzeyinin sürekli olarak artmasına; bir başka tanıma göre paranın satın alma gücünün belirli bir dönemde düşmesine enflasyon denirmiş.
***
Tabii, talepve maliyet enflasyonu,ikisinin de birlikte olduğu hali; ÜFE’yi, TÜFE’yi az çok bilirdik; duyardık. Ama şunlar pek bilinmezdi, erbabı dışında…
***
Skimpflasyon: Ürünün içeriğinin değiştirilmesi, kalitesinin düşürülmesi sonucu ortaya çıkan daha düşük değerdeki bir malın aynı fiyatla satılması olgusudur. Bu yolla fiyat değişmemiş ve enflasyona etki etmemiş gibi görünür oysa gerçekte fiyat artmış olur.
***
Shrinkflasyon: Ürünün fiyatı aynı kaldığı halde boyut, ağırlık ya da hacminde ortaya çıkan düşüşü ifade eden bir terimdir. Bu şekilde fiyat değişmez ve enflasyona etki etmez göründüğü halde gerçekte ortada bir enflasyonist değişim söz konusudur.
***
Greedflasyon: Yüksek enflasyonun yarattığı ortamdan yararlanarak mal ve hizmetlerin satış fiyatlarını enflasyonun da üzerinde artırma eylemini tanımlıyor.
***
Karaborsa enflasyonu: Satıcıların, kamu kesimi eliyle belirlenen fiyatları beğenmeyerek malları tezgâh altından daha yüksek fiyatlarla piyasaya sürmesi nedeniyle fiyatlarda ortaya çıkan ve devam eden artışlar bu kategoriye girer.
***
Üstadımız; “… dış dünya kaynaklı olumsuzluklar dışında enflasyonu yükselten nedenler genellikle yanlış politikalar izlenmesinden kaynaklanır”, diyor ve devam ediyor.
“Piyasadaki para arzı, mal ve hizmet arzından fazlaysa yani fazla para basılıp piyasaya sürülmüşse bu fazla para talep enflasyona yol açar. Merkez bankasının faiz politikası tasarruflara enflasyonun altında faiz verilmesine neden olmuşsa (negatif reel faiz) bu durum tüketimin artmasına, o da fiyatların artmasına ve dolayısıyla enflasyonun yükselmesi sonucunu getirir. “
***
“Kamu harcamalarının artması, bütçe açıklarının yükselmesi piyasada harcamaların artmasına ve dolayısıyla talep enflasyona neden olur.”
***
Bir ülkede toplanan vergiler gelir vergisi, kurumlar vergisi gibi kazanç üzerinden alınan vergilerden ziyade KDV, ÖTV gibi mal ve hizmetlerin satışı üzerinden alınan dolaylı vergilere dayanıyorsa bu vergilerin artırılması malların maliyetini ve o yolla fiyatları yükselteceği için maliyet enflasyonuna yol açar.
***
Türkiye’de bugün itibarıyla hem talep hem de maliyet enflasyonu vardır. Türkiye’deki enflasyon, iki haneli olduğu için (Aralık 2023 itibarıyla yüzde 64,8) dörtnala enflasyon türünün tipik örneğidir.Türkiye’de skimpflasyon, shrinkflasyon ve greedflasyon türlerinin hepsi mevcuttur.Hissedilen enflasyon, açıklanan enflasyonun iki katıdır.