Bu konuda kaçıncı yazım? Bilemiyorum… Adeta kafamı taktım… Kafamı taktığım Yamula “cazibe, gövde ve pompaj” sulaması... Baraj üretime geçeli 16 yıl oldu. İşletmeci Elektrik Üretim AŞ’nin “imtiyazının” bitimine 4 yıl kaldı. Dört yıl sonra, 20 yıl dolacak, barajın işletme hakkı “kamuya” geçecek. Ondan sonra ne olur? Bilemiyoruz. Şimdiye kadar sulama projelerinin gerçekleşme oranı nedir? Onu da…
***
Her şeyden önce projeleri bitti mi? Dört yıl kadar önce, proje ihalesi yapılmıştı. Şimdiye kadar da bitmesi gerekirdi… Biliyorsunuz, işin sözleşme bedeli 3.790.000,00 TL olup süresi 1440 takvim günü (4 yıl) idi. İhale de Kasım/2017’de yapıldı… Sanırım, öyle ya da böyle, kazma 2025’e doğru, “imtiyazın” bitimine doğru yapılacak. Süreçler bunu gösteriyor.
***
Hemen belirteyim, farklı kaynaklarda farklı rakamlar söz konusu… Ben, DSİ 12. Bölge Müdürlüğü’nün “Tanıtım Raporu”’ndan (Mayıs/2003) aldım. Amacım, rakamların ne olduğu değil, amacım projenin “gerçekleşme” durumu… Revize yapıldıysa bilmiyorum!.
***
Toplam sulama alanı 104.000 hektar (ha.). İki grupta değerlendiriliyor, sulama: İlki “Yamula Grubu” 6.463 ha. olup bunun 3.946 ha’ı cazibe (buna mansap da diyebiliriz), 1.571 ha.’ı pompaj ve 946 ha.’ı mevcut sulama.
İkinci Grup olarak adlandırılan Kalaba-Seyfe (Yozgat-Kırşehir-Nevşehir) sulaması 98 bin ha… Sanırım, bu grubun tamamı pompaj sulaması kapsamında, gövdeden pompa ile su çekilecek ovaya verilecek. Ana iletim hattı kapasitesi saniyede 70 mikap...
***
Bildiğimiz kadarıyla, ortada dolaşan yapıldı-yapılıyor diye geçen sulamalar cazibe (mansap) sulaması olup, şayet bittiyse, 3.946 ha.. Bir de, Kayseri Ovası’nın bir bölümünü sulayacak, ikinci gruba dahil, Dadağı Tüneli sulaması var. Tünel, doğal olarak baraj inşaatında yapıldı, kapağı kapatıldı.
***
Bu Baraj “enerji+sulama” amaçlı. Enerji tamam. Peki, sulama nerede? Şayet cazibe sulaması bittiyse, bu da toplam sulamanın yüzde 4’ü kadar. Temel atma sürecini de katarsak, 20 yılda sulama gerçekleşmesi yüzde 4… Çok düşük…
***
Bir de dikkat ederseniz, yapılan sunumlarda, kamuoyu açıklamalarında Yamula Sulaması’ndan pek söz edilmiyor. Biz de ara sıra sormasak, soran da olmayacak. Sanki, “dokunanın yandığı” bir konu gibi… Tabii, bu noktada muhatabımız, Üretim Şirketi değil. Muhatabımız; DSİ ve AK Parti. Neden hiç söz edilmiyor? Yoksa, sulamadan vaz mı geçildi?
***
Eğri oturup doğru konuşalım; bu projede öngörülen 443 milyon kWh (firm+sekonder) yıllık elektrik üretimi ile 104 bin hektar alanın sulanması, eş zamanlı yapılamaz. Zira, Orta Kızılırmak havzasının su rejimi, iki şartı zor karşılar. Firm (Güvenilir) enerji 345 milyon kWh olarak veriliyor.
***
Ta baş gidiyorum, 1990’lara… Acaba, bu özelliği nedeniyle mi, özel kesim bu barajın yapımına sıcak bakmadı? Zira, “nasıl olsa su var elektrik üretirim!”, diyemezsiniz. Elektrik üretiminizin miktarına, zamanına, saatine DSİ planlıyor. Olsa olsa böyle bir santral, “puant (pik) santral” olabilir. Bildiğim kadarı ile de, İç Anadolu’da böyle bir santrale ihtiyaç yok.
***
Tabii, benimkisi, bir akıl yürütme. DSİ’nin “gerekçe raporunu” bilmek lazım. Ama şunu biliyorum; “Ön fizibilite Raporu”nda (E.İ.E.İ), 1 kWh elektriğin üretim maliyeti 4,95 Cent verilmişti. Bu ise, bir hidroelektrik santral için kabul edilen tepe 5,00 Cent/kWh yakın bir değer.
Yani, bu değerin üzerindeki bir rakam bir HES için fizibil (yapılabilir) olmuyor. O günden beri kafama takılan soru şuydu: Acaba, “Ekmeği katığa denk getirmek için ‘sabunlandı’ da, 4,95 Cent/kWh mı çıkartıldı?” Üretim Şirketi, bu sıkıntıyı bildiği için, imtiyaz süresince, sulamanın (pompaj ve gövde) rölantiye alınmasını istemiş ya da şart olarak ileri sürmüş olmasın?
***
Proje elektrik üretimi yıllık 443 milyon kWh olarak verilen barajdan, elde edilen son üç yıllık elektrik üretimi şöyle: 181,3 (2018), 190,8 (2019) ve 351,3 (2020) milyon kWh. Birkaç yıl hariç, geçmiş yılların rakamları da bu mertebelerde; yağış durumuna göre iniş ve çıkışlı.
Peki, ya bir de sulama yapılsaydı, bu üretim ne olurdu sanıyorsunuz? Yani, bu barajdan hem elektrik üretmek ve hem de eş zamanlı sulama yapmak mümkün mü?
***
Peki, imtiyazın bitiminden sonra ne olabilir ya da olmalı? Bana kalırsa, “puant (pik) santral” olarak kullanıp, “sulama” ve “içme suyuna” ağırlık verilmeli. Kayseri’nin, içme suyu için bulunmaz bir kaynak. Ben Başkan Memduh Büyükkılıç’ın yerinde olayım, şimdiden ilgili bakanlık nezdinde teşebbüse geçerim. Yoksa, “vakit çok geç olur!”
